Koning Charles reist naar Washington als diplomatieke pion in verslechterde Brits-Amerikaanse relatie

De feiten

• Koning Charles brengt een driedaags staatsbezoek aan de Verenigde Staten, inclusief een toespraak voor het Congres.
• Premier Starmer hoopte met vleierij de banden met Trump warm te houden na een relatief gunstige handelsdeal.
• Trump haalde de afgelopen maanden hard uit naar Starmer vanwege onder meer het gebruik van Britse bases voor aanval op Iran.
• Charles diende bij de marine, net als zijn vader Philip, grootvader George VI en overgrootvader George V.
• Tijdens het staatsdiner haalde Charles een uitspraak van Trump aan over Duits en Frans spreken in Europa.
• Politicoloog Anand Menon van King's College London waarschuwt voor een blamage door een losse opmerking van Trump.
• Oppositieleider Ed Davey (Liberaal Democraten) riep op het bezoek te schrappen vanwege Trumps 'illegale en verwoestende oorlog'.

Een staatsbezoek onder hoogspanning

De relatie tussen het Witte Huis en Downing Street is de afgelopen maanden zodanig verslechterd dat het staatsbezoek van koning Charles aan de Verenigde Staten is veranderd in een hoofdpijndossier voor premier Keir Starmer. Het bezoek, dat drie dagen duurt, gaat door ondanks de recente aanslag op president Trump. Starmer had gehoopt met de inzet van de monarch de banden met Washington warm te houden, maar de tactiek lijkt nu averechts te werken. De Britse premier probeerde aanvankelijk confrontaties met Trump te vermijden en zette Charles in als diplomatieke joker. Kort na Trumps inauguratie, begin vorig jaar, overhandigde Starmer een brief van de koning met een uitnodiging voor een staatsbezoek aan het Verenigd Koninkrijk. Dat bezoek vond plaats in september, waarbij Trump logeerde op Windsor Castle. Trump nodigde daarop Charles uit voor een tegenbezoek aan de VS. Aanvankelijk leek de slijmdiplomatie vruchten af te werpen: het VK sloot een relatief gunstige handelsdeal en Starmer leek een amicale band op te bouwen met de Amerikaanse president. Maar de laatste maanden bleken er grenzen aan deze benadering. De Amerikanen hielden zich niet aan de afspraken van de handelsdeal, Trump lag op ramkoers over Groenland en de oorlog in het Midden-Oosten deed de relatie verder verslechteren.

Het conflict over Britse militaire bases en de escalatie

Een van de voornaamste twistpunten was het gebruik van Britse militaire bases voor een aanval op Iran. De Britten weigerden aanvankelijk toestemming, maar gaven later alsnog groen licht met beperkingen: de Amerikaanse luchtmacht mocht de bases alleen gebruiken voor 'defensieve acties'. Carte blanche kreeg het Witte Huis nooit. Dit leidde tot grote woede bij Trump, die steeds harder uithaalde naar Starmer. De Britse premier op zijn beurt begon zich feller af te zetten tegen het Witte Huis. Op een gegeven moment zei Starmer dat 'hij het helemaal had gehad' met de sterk gestegen energiekosten voor Britse huishoudens, die het gevolg waren 'van de acties van Poetin en Trump'. Wat aanvankelijk leek op een diplomatieke meesterzet, is nu uitgegroeid tot een potentieel mijnveld. Waar het bezoek van koning Willem-Alexander grotendeels achter gesloten deuren plaatsvond, voltrekt het Britse staatsbezoek zich in de volle schijnwerpers. Charles wordt getrakteerd op een groots staatsbanket en een garden party, met als climax een toespraak voor het Amerikaanse Congres.

Charles’ subtiele diplomatieke signalen in het Congres

De toespraak van koning Charles voor het Amerikaanse Congres was politieker dan vooraf was aangenomen. Hij herinnerde aan het belang van machtsevenwicht bij het uitoefenen van politieke macht, wat vooral de aanwezige Democraten toejuichten. Charles kreeg een staande ovatie van het gehele Huis. Charles roemde de Britse marine in reactie op badinerende woorden van Trump over Britse 'speelgoedboten'. Hij benadrukte de belangrijke rol van de koninklijke familie bij de marine: zelf diende hij, net als zijn vader Philip, grootvader George VI en overgrootvader George V. Ook stelde Charles dat zijn land meer geld moet besteden aan Defensie en niet langer afhankelijk kan zijn van de VS. Hij roemde het belang van de NAVO en de strijd tegen Rusland in Oekraïne. De meest subtiele hint kwam tegen het einde van zijn toespraak, waarin Charles zei dat 'de woorden van dit land ertoe doen, zoals altijd het geval is geweest sinds de Amerikaanse onafhankelijkheid'. Dit kon moeilijk anders worden uitgelegd dan als kritiek op de soms onbesuisde woorden van Trump op zijn sociale medium Truth Social.

Humor en historische verwijzingen tijdens het staatsdiner

De toon tijdens het officiële staatsdiner was luchtiger. Charles refereerde aan het eerste staatsbezoek van zijn moeder Elizabeth aan de VS in 1957, toen er spanningen waren vanwege de Suezcrisis in 1956. Het bezoek van zijn moeder hielp destijds de relatie te verbeteren. 'Het is moeilijk om je voor te stellen dat iets vergelijkbaars dezer dagen zou gebeuren', aldus Charles. Charles kon het niet laten een recente uitspraak van Trump aan te halen. Trump had gezegd dat 'iedereen in Europa Duits zou spreken als de Amerikanen niet te hulp waren geschoten in de twee Wereldoorlogen'. Met een kwinkslag draaide Charles dat beeld om: hij herinnerde zijn gehoor eraan dat Amerikanen Frans zouden hebben gesproken als de Britten niet hadden ingegrepen in de oorlogen die voorafgingen aan de Onafhankelijkheidsverklaring. Daarmee onderstreepte hij de wederkerigheid van de Brits-Amerikaanse verhouding. Trump reageerde enthousiast en noemde Charles 'een prachtkerel'. 'Hij is het meer met mij eens dan ik het met mezelf eens ben', zei de president in een interview met de BBC.

Politieke reacties en de onmogelijkheid van terugdraaien

Oppositieleider Ed Davey van de Liberaal Democraten had Starmer opgeroepen het staatsbezoek te schrappen. 'Trump is een illegale en verwoestende oorlog begonnen in het Midden-Oosten die de energieprijzen omhoogduwt voor Britse huishoudens. Het staatsbezoek van onze koning kan je beschouwen als een enorme diplomatieke overwinning voor president Trump. We zouden die niet moeten gunnen aan iemand die ons herhaaldelijk beledigt en ons land beschadigt', aldus Davey. Maar voor Downing Street was het onmogelijk het hele staatsbezoek terug te draaien. Ook al is de relatie tussen Trump en Starmer in rap tempo verslechterd, er staat te veel op het spel. 'De Britse staat is zo afhankelijk van Amerika voor haar veiligheid', zegt politicoloog Anand Menon van King's College London. 'Voor de Britten is een wereld zonder de special relationship ondenkbaar.' Menon ziet nog heel wat beren op de weg. 'Het is onmogelijk om Trump in bedwang te houden. Hij zal zich ongetwijfeld beleefd opstellen naar de koning. Maar een losse opmerking in de trant van 'jullie premier is niet zo cool als de koning' is al snel gemaakt. De kans op een blamage is groot.'

De koning als onwillige pion en de toekomst van de relatie

Naar verluidt zou koning Charles not amused zijn dat hij als een diplomatieke pion wordt ingezet om Trump te paaien. Maar zoals gebruikelijk blijven de koninklijke kaken stijf op elkaar. Het motto van de Windsors luidt: never complain, never explain. Trump zei in het BBC-interview dat het bezoek van de koning zijn relatie met het VK kan herstellen. Of dat werkelijk gebeurt, hangt af van de komende maanden. De handelsdeal ligt onder vuur, de spanningen over Iran en het Midden-Oosten blijven, en de Britse afhankelijkheid van Amerikaanse veiligheid is groot. De vraag is of Charles’ subtiele diplomatie genoeg is om de schade te repareren die Starmer met zijn slijmdiplomatie heeft veroorzaakt. Voorlopig lijkt de special relationship meer op een hoofdpijndossier dan op een hechte vriendschap.

Samengevat

• Koning Charles gebruikte zijn toespraken voor het Congres en het staatsdiner om subtiele kritiek te leveren op Trump en de wederkerigheid van de Brits-Amerikaanse relatie te benadrukken.
• Premier Starmer probeerde met vleierij en de inzet van de monarch de banden met Trump warm te houden, maar de tactiek leidde tot verdere verslechtering van de relatie.
• Het conflict over het gebruik van Britse militaire bases voor een aanval op Iran was een van de voornaamste oorzaken van de escalatie tussen Trump en Starmer.
• Oppositieleider Ed Davey riep op het staatsbezoek te schrappen, maar Downing Street kon niet terug vanwege de Britse afhankelijkheid van Amerikaanse veiligheid.
• Politicoloog Anand Menon waarschuwt dat de kans op een blamage groot is, omdat Trump onvoorspelbaar blijft.
• Charles zelf is naar verluidt not amused over zijn rol als diplomatieke pion, maar houdt zich aan het koninklijke motto 'never complain, never explain'.