Vijf mei: nationale feestdag, maar voor miljoenen Nederlanders geen vrije dag

De feiten

• Sinds 24 september 1990 is 5 mei bij besluit aangewezen als nationale feestdag.
• 43% van de werknemers (ruim 2,3 miljoen) heeft elk jaar op 5 mei een betaalde vrije dag.
• 37% van de werknemers (2,0 miljoen) heeft alleen in lustrumjaren (eens per vijf jaar) vrij op 5 mei.
• In 120 van de 147 onderzochte cao’s (80% van de werknemers) zijn afspraken over 5 mei gemaakt.
• De Tweede Kamer aanvaardde op 3 december 2024 een motie van het lid Boomsma om de mogelijkheden voor een officiële vrije dag te onderzoeken.
• Al sinds 1959 beveelt de Stichting van de Arbeid aan om werknemers in lustrumjaren vrijaf te geven op 5 mei.
• Het kabinet wil sociale partners vragen om een jaarlijkse vrije dag op 5 mei onder de aandacht te blijven brengen.

Bevrijdingsdag: feestdag zonder wettelijk verankerd verlof

Morgen, 5 mei, vieren miljoenen Nederlanders de bevrijding van het Koninkrijk van de Duitse en Japanse bezetter. Sinds 1990 is deze datum een nationale feestdag, maar dat betekent niet dat iedereen vrij is. Anders dan veel burgers denken, is het al dan niet werken op feestdagen niet bij wet geregeld. De cao of het arbeidscontract bepaalt of 5 mei een vrije dag is. In de praktijk leidt dit tot een lappendeken aan regelingen. Van de werknemers die onder de onderzochte cao’s vallen, heeft 43 procent (ruim 2,3 miljoen mensen) elk jaar recht op betaald verlof op 5 mei. Nog eens 37 procent (2,0 miljoen werknemers) mag alleen in lustrumjaren – elke vijf jaar – de dag vrij nemen. De eerstvolgende lustrumviering is in 2030.

Cao-afspraken bepalen wie vrij is op 5 mei

Uit de Rapportage Cao-afspraken 2025 blijkt dat sociale partners in 120 van de 147 onderzochte cao’s (77 bedrijfstak- en 43 ondernemingscao’s) afspraken hebben gemaakt over 5 mei. Dat is 80 procent van de werknemers. Twee soorten regelingen domineren: jaarlijks vrij in 39 cao’s (25 bedrijfstak- en 14 ondernemingscao’s) en lustrumvrij in 81 cao’s (52 bedrijfstak- en 29 ondernemingscao’s). Voor wie geen cao-dekking heeft of in een sector zonder afspraken werkt, is 5 mei een gewone werkdag. Sectoren waar altijd wordt doorgewerkt zijn onder meer de zorg, het openbaar vervoer en de beveiliging. Ook in de evenementenbranche, horeca, detailhandel, culturele instellingen en het toerisme wordt juist vanwege het speciale karakter van de dag gewerkt.

Politieke druk voor een jaarlijkse vrije dag neemt toe

Op 3 december 2024 aanvaardde de Tweede Kamer een motie van het lid Boomsma die de regering verzoekt de mogelijkheden in kaart te brengen om van 5 mei een officiële nationale feestdag te maken – ditmaal met een vrije dag voor iedereen. Minister Van Hijum reageerde hierop namens het kabinet. Het kabinet benadrukt het belang van Bevrijdingsdag als moment om stil te staan bij vrijheid en democratie, maar kiest voor een vrijblijvende aanpak. In plaats van wetgeving wil de minister sociale partners vragen om een jaarlijkse vrije dag op 5 mei onder de aandacht te blijven brengen bij decentrale cao-partijen. Het kabinet zet zich in om tot een breed gedragen toekomstvisie voor 5 mei te komen, maar een wettelijke regeling blijft vooralsnog uit.

Van aanbeveling naar oproep: vijftig jaar ontwikkeling

Al sinds 1959 geldt de aanbeveling van de Stichting van de Arbeid aan decentrale cao-partijen om werknemers in lustrumjaren op 5 mei vrijaf te geven met behoud van loon, mits de werkomstandigheden en het bedrijfsbelang zich daar niet tegen verzetten. In 2019 sprak het toenmalige kabinet zich uit voor een jaarlijkse vrije dag op 5 mei. De Stichting van de Arbeid bracht deze oproep onder de aandacht van de decentrale cao-partijen, die de verantwoordelijkheid dragen om er gehoor aan te geven. De ontwikkeling laat een geleidelijke verschuiving zien: van een lustrumaanbeveling naar een jaarlijkse oproep. Toch blijft het aantal werknemers dat elk jaar vrij is met 43 procent nog ver onder de 100 procent. De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties heeft op 28 april 2021 toegezegd de ontwikkelingen rond 5 mei in cao’s te blijven volgen.

Praktijk: gemeenten gesloten, scholen dicht, maar niet iedereen vrij

In Rotterdam, waar morgen het Bevrijdingsfestival Zuid-Holland plaatsvindt in het Park bij de Euromast, zijn publiekslocaties zoals het stadhuis en milieuparken gesloten. Ook scholen zijn dicht; veel leerlingen hebben nog meivakantie. Toch zijn er gemeenteambtenaren aan het werk: burgemeester Carola Schouten moet om 15.00 uur de vrijheidsvlam ontsteken. Hulpdiensten draaien gewoon diensten. Zelfs bij organisaties die formeel een vrije dag kennen, is de praktijk genuanceerd. De Havenloods, een lokale krant, heeft 5 mei als officiële vrije dag, maar de redactie werkt toch: de volgende krant moet af. ‘Op Bevrijdingsdag zetten we de puntjes op de i, daarna gaan we naar het Park’, aldus een medewerker. Het nieuws blijft gewoon verschijnen op de website, in de app en op social media.

Geen wettelijke regeling: maatwerk prevaleert

Het kabinet wijst erop dat een eenduidige wettelijke regeling over vrij zijn op nationale feestdagen niet kan inspelen op het gewenste maatwerk. In sommige sectoren moet nu eenmaal worden gewerkt, en in andere juist vanwege het feestelijke karakter. Een wettelijke vrije dag zou dat maatwerk onmogelijk maken. Toch groeit de roep om 5 mei voor iedereen een vrije dag te maken. De motie-Boomsma is het meest recente politieke signaal. Of die ooit leidt tot wetgeving, hangt af van de bereidheid van sociale partners en de politiek om de stap van aanbeveling naar verplichting te zetten.

Samengevat

• 5 mei is sinds 1990 een nationale feestdag, maar geen wettelijke vrije dag; de cao bepaalt of werknemers vrij zijn.
• 43% van de werknemers (2,3 miljoen) heeft jaarlijks vrij op 5 mei; 37% (2,0 miljoen) alleen in lustrumjaren.
• In 80% van de cao’s zijn afspraken over 5 mei gemaakt, maar 20% van de werknemers heeft geen enkele regeling.
• De Tweede Kamer wil de mogelijkheden voor een officiële vrije dag onderzoeken; het kabinet kiest voor een vrijblijvende oproep aan sociale partners.
• Sectoren als zorg, ov, beveiliging, horeca en evenementen werken altijd door op 5 mei.