Halet Çambel’in bağışladığı arşiv müzayedede: Boğaziçi Üniversitesi iddiaları reddetti

Gerçekler

• Prof. Dr. Halet Çambel, 2014 yılında hayatını kaybetti.
• Çambel, Boğaziçi Üniversitesi’ne arşivini, eşyalarını ve Arnavutköy’deki ‘Kırmızı Yalı’yı bağışladı.
• Phebus Müzayede, ‘Arkeolog Halet Çambel terekesinden çok sayıda mektuplu kartpostal ve evrak lotu’ başlığıyla satış düzenledi.
• Mimari Restorasyon Kültür Varlıklarını Koruma Derneği Başkanı Serhat Şahin, satışın durdurulması için müzayede yetkililerini aradı ancak yanıt alamadı.
• Sayıştay raporlarına göre, Çambel’e ait 1.376 taşınırın kaydını yapan komisyon nadir eserler konusunda uzman değildi ve kayıt hatalıydı.
• 2022’de 3.000 tarihi eserin Kandilli’den Kırmızı Yalı’ya taşınması için 519.200 TL harcandı.
• 2023’te yalı için 672.000 TL, 2024’te çatı onarımı için 1.446.936 TL üniversite bütçesinden ödendi.
• Beş koleksiyon ve bir arşivin (Abdullah Kuran, Aziz Oğan, Feza Gürsey, İsmail Hakkı Baltacıoğlu, Robert Kolej ve diğerleri) taşınır girişleri hiç yapılmadı.

Arşiv parçaları müzayede kataloğunda

Türk arkeolojisinin öncü ismi Prof. Dr. Halet Çambel’in Boğaziçi Üniversitesi’ne bağışladığı arşivden mektuplar, kartpostallar ve çeşitli evraklar, Phebus Müzayede tarafından ‘Arkeolog Halet Çambel terekesinden çok sayıda mektuplu kartpostal ve evrak lotu’ adı altında satışa çıkarıldı. Cumhuriyet gazetesinden Öznur Oğraş Çolak’ın haberine göre, bu lotlar nadir eserler kategorisinde yer alıyor. Mimari Restorasyon Kültür Varlıklarını Koruma Derneği Başkanı Serhat Şahin, durumu tespit ettikten sonra Phebus Müzayede yetkililerini arayarak satışın acilen durdurulması gerektiğini belirtti. Ancak Şahin, bugüne kadar kendisine herhangi bir geri dönüş yapılmadığını ifade etti. Şahin, sosyal medya hesabından yaptığı paylaşımda, Ocak 2025’te Halet Çambel’in Boğaziçi Üniversitesi Vakfı’na bağışladığı yalının satışa çıkarılacağı ve terekesinin müzayedelerde satıldığı konusunda uyarıda bulunduklarını hatırlattı. ‘Bu durumu tespit etmemiz sonrası müzayede yetkililerini aradım satışın acil durdurulması gerektiğini belirttim. Maalesef bugüne kadar tarafıma bir geri dönüş olmadı’ dedi.

Boğaziçi Üniversitesi’nden yalanlama

Boğaziçi Üniversitesi, iddialar üzerine yazılı bir açıklama yaparak haberlerin gerçeği yansıtmadığını duyurdu. Açıklamada, ‘Boğaziçi Üniversitesi envanterinde bulunan, tarihi ve kültürel değeri haiz herhangi bir arşivin satılması, devredilmesi veya elden çıkarılması kesinlikle söz konusu değildir’ ifadelerine yer verildi. Üniversite, kendisine emanet edilen tüm akademik ve kültürel mirası titizlikle koruduğunu ve gelecek kuşaklara aktarılması için gerekli sorumluluğu yerine getirdiğini belirtti. Ayrıca, Halet Çambel’e ait kültürel mirasın korunması ve zenginleştirilmesi amacıyla, mevcut koleksiyona tamamlayıcı nitelikteki diğer eserlerin temin edilerek üniversite bünyesindeki koleksiyona kazandırılması yönünde girişimler başlatıldığı ifade edildi. Üniversite, doğruluğu teyit ettirilmeden yayımlanan haberlerin gazetecilik etik ilkeleriyle bağdaşmadığını vurgulayarak kamuoyunun doğru bilgilendirilmesi adına hassasiyet gösterilmesini beklediklerini açıkladı.

Sayıştay raporlarındaki usulsüzlükler

Serhat Şahin’in dikkat çektiği bir diğer nokta, Sayıştay raporlarında yer alan tespitler. Rapora göre, Halet Çambel’e ait 1.376 taşınırı kayıt altına alan komisyon nadir eserler konusunda uzman değildi ve yapılan kayıt hatalıydı. Daha sonra oluşturulan yeni komisyon da bu hatayı sürdürdü. Ayrıca, beş koleksiyon ve bir arşivin (Abdullah Kuran, Aziz Oğan, Feza Gürsey, İsmail Hakkı Baltacıoğlu, Robert Kolej ve diğerleri) taşınır girişlerinin hiç yapılmadığı raporda belirtiliyor. Bu durum, üniversitenin envanter yönetiminde ciddi eksiklikler olduğunu gösteriyor. Şahin, ‘Halet Çambel’in üniversiteye bağışladığı değerli terekesinde Sayıştay’ca belirlenen eksiklikler ve söz konusu belgelerin uzmanlar tarafından tasniflerinin yapılmamış olması ve müzayedelerde satışa çıkarılıp satılması da başka bir hukuki takip sürecini gerektirir’ ifadelerini kullandı.

Kırmızı Yalı ve taşınma harcamaları

Halet Çambel’in Arnavutköy’deki ‘Kırmızı Yalı’sı ve arşivi, 2014’teki vefatının ardından Boğaziçi Üniversitesi’ne bağışlanmıştı. Ancak yalının bakımı ve içindeki eserlerin taşınması için yapılan harcamalar dikkat çekiyor. 2022 yılında, 3.000 tarihi eserin Kandilli Rasathanesi depolarından Kırmızı Yalı’ya taşınması için 519.200 TL harcandı. 2023 yılında yalının tadilatı için 672.000 TL, 2024 yılında ise çatı onarımı için 1.446.936 TL üniversite bütçesinden ödendi. Tüm bu harcamalara rağmen, belgelerin hâlâ tasnif edilmediği ve bazılarının müzayede salonlarına düştüğü iddia ediliyor. Şahin, yapılan harcamalara karşın belgelerin akıbetinin sorgulanması gerektiğini belirterek, ‘Bu eşsiz evraklar boş duran yalıya taşındı mı?’ sorusunu yöneltti.

Halet Çambel’in mirası ve önemi

1916’da Berlin’de doğan Halet Çambel, Türk arkeolojisinin şekillenmesinde kilit rol oynadı. Hititler üzerine Türkiye’nin ilk uzmanlarından biri olan Çambel, aynı zamanda eğitimci, dilbilimci, çevreci ve etnograftı. 1936 Berlin Olimpiyatları’nda eskrim dalında Türkiye’yi temsil eden ilk kadın sporculardan biri oldu. Karatepe’de başlattığı kazıları, ekibi dağıldıktan sonra bizzat sürdüren Çambel, Hitit hiyeroglifleriyle Fenike yazısının bir arada kullanıldığı iki dilli yazıtları gün yüzüne çıkardı. Bu keşif, Hitit hiyerogliflerinin çözülmesini sağladı. Türkiye’nin ilk açık hava arkeoloji müzesini kuran Çambel, bölgede kız çocuklarının eğitimi ve köylülerin sağlığıyla da yakından ilgilendi. Yaşar Kemal, Çambel için ‘Halkın içinde o bir büyüydü’ ifadesini kullanmıştı. 2014’te hayatını kaybeden Çambel, arşivini ve Kırmızı Yalı’yı Boğaziçi Üniversitesi’ne bağışlayarak kültürel mirasını geleceğe taşımayı amaçlamıştı.

Hukuki süreç ve sorumlular

Serhat Şahin, Boğaziçi Üniversitesi Rektörü, üniversite vakfı yönetim kurulu ve Çambel arşivinden sorumlu akademisyenlerin kamuoyunu aydınlatmakla yükümlü olduğunu vurguluyor. ‘Halet Çambel’in ve eşi Nail Çakırhan’ın bu kadim ülke için yaptıklarının unutulmaması adına bu süreci sonuna kadar takip edeceğim’ diyor. Şahin, ayrıca müzayede evi Phebus ve Boğaziçi Üniversitesi Vakfı’nın konuyla ilgili açıklama yapması gerektiğini belirtti. Sosyal medya hesabından yaptığı paylaşımda, ‘Acil cevap bekleyen bu bilgiler ışığında Halet Çambel Terekesi ve bu garabet durumlar hakkında hem @phebusmuzayede hem de @buvakif @MNaciinci kamuoyunu aydınlatmakla yükümlüdürler’ ifadelerini kullandı. Olay, hem etik hem de hukuki boyutlarıyla Türkiye’de kültürel mirasın korunması ve üniversite yönetimindeki şeffaflık tartışmalarını yeniden alevlendirdi.

Özet

• Halet Çambel’in bağışladığı arşivden parçaların Phebus Müzayede’de satışa çıkarılması, üniversite ile kamuoyu arasında güven bunalımı yarattı.
• Boğaziçi Üniversitesi iddiaları reddetse de Sayıştay raporları envanter yönetiminde ciddi eksiklikler olduğunu ortaya koyuyor.
• Çambel’e ait 1.376 taşınırın kaydı uzman olmayan komisyonlarca hatalı yapıldı; beş koleksiyon ve bir arşivin girişi hiç yapılmadı.
• Kırmızı Yalı’nın bakımı ve eserlerin taşınması için 2022-2024 arasında toplam 2.638.136 TL harcandı, ancak belgeler tasnif edilmedi.
• Olay, Türkiye’de kültürel mirasın korunması ve üniversite yönetiminde hesap verebilirlik konularını gündeme taşıdı.
• Serhat Şahin, sürecin hukuki takibini yapacağını ve sorumluların kamuoyunu bilgilendirmesi gerektiğini belirtiyor.