Bỏ giấy phép xuất khẩu gạo: Cơ hội mở rộng thị trường hay nguy cơ hỗn loạn?

Sự thật chính

• 4 tháng đầu 2026, Việt Nam xuất khẩu 3,3 triệu tấn gạo, kim ngạch 1,57 tỷ USD, giảm 2,3% về lượng và 11,1% về giá trị so với cùng kỳ 2025.
• Giá xuất khẩu bình quân đạt 468,4 USD/tấn, giảm 9% so với cùng kỳ năm trước.
• Philippines chiếm 48,5% thị phần, tiếp theo là Trung Quốc 15,6% và Ghana 7%.
• Xuất khẩu sang Trung Quốc tăng 44,4% về giá trị so với cùng kỳ năm trước.
• Bộ Tài chính đang lấy ý kiến về dự thảo nghị quyết bãi bỏ giấy phép kinh doanh xuất khẩu gạo.
• Nghị định 107/2018 hiện hành quy định nhiều điều kiện khó đáp ứng với doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Đề xuất cải cách gây tranh luận

Bộ Tài chính đang lấy ý kiến về dự thảo nghị quyết của Chính phủ nhằm bãi bỏ giấy phép kinh doanh xuất khẩu gạo, một bước đi được kỳ vọng sẽ giảm chi phí gia nhập thị trường cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ. Tuy nhiên, đề xuất này đã làm dấy lên cuộc tranh luận gay gắt giữa các chuyên gia và doanh nghiệp trong ngành. Nhiều doanh nghiệp đang xuất khẩu gạo bày tỏ lo ngại rằng việc bỏ giấy phép có thể dẫn đến tình trạng cạnh tranh không lành mạnh, trong khi những doanh nghiệp chưa trực tiếp xuất khẩu lại ủng hộ mạnh mẽ, coi đây là cơ hội để mở rộng thị trường.

Lợi ích từ việc dỡ bỏ rào cản

TS Trần Hữu Hiệp từ Trường ĐH FPT cho rằng đề xuất bãi bỏ giấy phép là bước đi đúng hướng trong cải cách thể chế, giúp giảm rào cản gia nhập thị trường, khơi thông nguồn lực doanh nghiệp. Theo ông, cơ chế cấp phép hiện tại tạo 'điểm nghẽn', và việc bỏ giấy phép sẽ mở rộng 'sân chơi', thúc đẩy cạnh tranh lành mạnh, buộc doanh nghiệp đầu tư vào chế biến sâu, truy xuất nguồn gốc và xây dựng thương hiệu. Ông Vũ Ngọc Đỉnh, Tổng giám đốc Tập đoàn Techpal, nhấn mạnh rằng số lượng đơn vị đủ điều kiện xuất khẩu gạo hiện nay quá ít, dẫn đến tình trạng bao tiêu tập trung và thương lái chèn ép giá nông dân. Ông đề xuất coi gạo như các nông sản khác như cà phê, hạt điều, và cho rằng việc bỏ giấy phép sẽ giúp doanh nghiệp vừa và nhỏ thâm nhập thị trường, tạo thêm kênh tiêu thụ cho nông dân.

Rủi ro mất kiểm soát chất lượng và thương hiệu

Ngược lại, ông Đinh Minh Tâm, một chuyên gia ngành gạo từng điều hành doanh nghiệp lớn ở Đồng Tháp, cảnh báo rằng gạo là lĩnh vực đặc thù, cần được cân nhắc kỹ lưỡng. Ông dẫn ví dụ về gạo ST25 của doanh nghiệp cũ xuất khẩu đạt 1.200 USD/tấn, cao hơn nhiều so với mức 700-800 USD/tấn của thị trường, nhờ tổ chức sản xuất từ đồng ruộng theo tiêu chuẩn quốc tế. 'Nếu ai cũng có thể xuất khẩu gạo mà không cần điều kiện, ai sẽ đồng hành cùng nông dân phát triển vùng nguyên liệu? Không ai sở hữu vùng nguyên liệu thì sẽ tự do đấu trộn, chạy đua cạnh tranh về giá, khiến cửa vào thị trường cao cấp càng khó khăn hơn', ông Tâm băn khoăn.

Doanh nghiệp lớn lo ngại cạnh tranh không bình đẳng

Ông Phạm Hoàng Lâm, Chủ tịch HĐQT Công ty CP Lam Rice Group (An Giang), với nửa thế kỷ gắn bó với ngành lúa gạo, phân tích rằng Việt Nam xuất khẩu gạo đứng thứ 2-3 thế giới nhưng giá trị thấp và thiếu thương hiệu. Các điều kiện kinh doanh hiện tại được đặt ra để giải quyết điểm yếu này. Nếu bỏ giấy phép, các doanh nghiệp lớn đã đầu tư bài bản sẽ phải cạnh tranh với những đơn vị chỉ có hợp đồng xuất khẩu, dẫn đến thị trường phát triển theo hướng giá thấp, chất lượng không đồng đều và rủi ro cao. 'Xuất khẩu nhiều là cần thiết, nhưng xuất khẩu có giá trị và uy tín mới là mục tiêu dài hạn. Một ngành hàng lớn không thể phát triển bền vững nếu thiếu kỷ luật thị trường', ông Lâm nhấn mạnh.

Hiệp hội Lương thực và tiếng nói từ cơ sở

Một lãnh đạo Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA) cho biết hiệp hội đang tập hợp ý kiến doanh nghiệp, lưu ý rằng ngành gạo đảm nhiệm vai trò an ninh lương thực quốc gia, không đơn thuần là thương mại. Vị này đề xuất bỏ bớt một số điều kiện như yêu cầu nhà máy xay xát hay cấp phép xuất khẩu theo chuyến, để tạo môi trường thông thoáng hơn, tương đồng với Ấn Độ hay Thái Lan. Ông Dương Văn Siêu, Phó giám đốc HTX Thuận Thắng (TP. Cần Thơ), bày tỏ mong muốn Nhà nước tổ chức mô hình sản xuất lớn theo Đề án 1 triệu hecta lúa chất lượng cao, phát thải thấp, gắn kết nông dân với doanh nghiệp lớn có uy tín để ổn định đầu ra và giá cả. Ông phản ánh thực trạng: khi lúa có giá, thương lái tranh nhau mua; khi rớt giá lại đè giá xuống.

Số liệu xuất khẩu và áp lực thị trường

Theo báo cáo của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, xuất khẩu gạo tháng 4/2026 ước đạt 1,1 triệu tấn, trị giá 492,7 triệu USD. Lũy kế 4 tháng đầu năm, xuất khẩu đạt 3,3 triệu tấn, kim ngạch 1,57 tỷ USD, giảm 2,3% về lượng và 11,1% về giá trị so với cùng kỳ 2025. Giá xuất khẩu bình quân giảm 9% xuống 468,4 USD/tấn. Philippines vẫn là thị trường lớn nhất với 48,5% thị phần, giá trị xuất khẩu tăng 6,7% so với cùng kỳ. Trung Quốc chiếm 15,6% và ghi nhận mức tăng 44,4% về giá trị. Trong khi đó, giá gạo 5% tấm của Ấn Độ ở mức 353 USD/tấn, Thái Lan 386 USD/tấn, Pakistan 355 USD/tấn, đều giảm so với cùng kỳ năm trước. Thị trường gạo trắng phi basmati trầm lắng do nhu cầu thấp và đồng nội tệ suy yếu, trong khi gạo đồ 5% tấm giảm do thay đổi chính sách nhập khẩu tại Benin.

Lộ trình cải cách và bài học từ thực tiễn

TS Trần Hữu Hiệp nhấn mạnh rằng việc bỏ giấy phép cần có lộ trình và điều kiện đi kèm. Trong ngắn hạn, chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm, công bố bộ tiêu chuẩn kỹ thuật và yêu cầu truy xuất nguồn gốc. Trung hạn, hoàn thiện cơ sở dữ liệu thị trường, hệ thống dự trữ và công cụ điều tiết. Dài hạn, có chính sách khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vùng nguyên liệu, hợp tác xã và hợp đồng bao tiêu có tính ràng buộc pháp lý. Ông Trầm Du, Tổng giám đốc Công ty cổ phần Nông nghiệp Gạo hữu cơ TD Sóc Trăng, đề xuất phân bổ việc xác nhận điều kiện xuất khẩu về địa phương, chỉ cần doanh nghiệp đăng ký làm lúa chất lượng cao và có truy xuất là đủ. Ông cho rằng lúa ST25 và các loại cao sản đang rớt giá, nông dân lao đao, và việc có thêm nhiều doanh nghiệp tiêu thụ sẽ cải thiện tình hình. Ông Vũ Ngọc Đỉnh cũng kiến nghị quy định tiêu chuẩn gạo được khuyến khích xuất khẩu để nâng cao giá trị hạt gạo Việt trên thị trường quốc tế.

Tóm lược

• Bộ Tài chính đề xuất bãi bỏ giấy phép kinh doanh xuất khẩu gạo, gây tranh luận giữa các doanh nghiệp và chuyên gia.
• Xuất khẩu gạo 4 tháng đầu năm 2026 giảm cả lượng và giá trị, giá bình quân giảm 9%.
• Philippines và Trung Quốc là hai thị trường lớn nhất, với xuất khẩu sang Trung Quốc tăng mạnh 44,4%.
• Các doanh nghiệp lớn lo ngại bỏ giấy phép dẫn đến cạnh tranh không lành mạnh, giảm chất lượng và thương hiệu gạo Việt.
• Các chuyên gia đề xuất lộ trình cải cách: chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm, xây dựng tiêu chuẩn kỹ thuật và truy xuất nguồn gốc.
• Nông dân mong muốn Nhà nước triển khai mô hình sản xuất lớn, gắn kết với doanh nghiệp có uy tín để ổn định đầu ra.