Bộ Công an đề xuất tách tội 'sản xuất, buôn bán hàng kém chất lượng' khỏi hàng giả

Sự thật chính

• Bộ Công an đang lấy ý kiến dự thảo sửa đổi Bộ luật Hình sự đến hết 7/5.
• Đề xuất bổ sung tội 'sản xuất, buôn bán hàng kém chất lượng' độc lập với hàng giả.
• Năm 2025, tội phạm hàng giả tăng 47,17%, với hơn 123.000 vụ việc bị xử lý.
• Số thu nộp ngân sách từ xử lý vi phạm hơn 15.000 tỷ đồng.
• VCCI cho rằng ranh giới giữa hàng kém chất lượng và sản phẩm lỗi rất mỏng manh.
• VCCI đề nghị không hình sự hóa hàng kém chất lượng, chỉ xử phạt hành chính.
• Bộ Công an cũng đề xuất bổ sung tội sản xuất bao bì thực phẩm giả.
• Các hành vi mới như tiền ảo, phát thanh truyền hình trái phép cũng được đề cập.

Tách bạch hai loại tội phạm để phân hóa trách nhiệm

Bộ Công an đang lấy ý kiến về dự thảo sửa đổi Bộ luật Hình sự, trong đó đề xuất bổ sung tội danh 'sản xuất, buôn bán hàng kém chất lượng' như một hành vi độc lập, tách khỏi tội 'sản xuất, buôn bán hàng giả' hiện hành. Theo cơ quan soạn thảo, việc xử lý chung hai loại vi phạm này trong cùng một điều luật khiến pháp luật chưa phân hóa được trách nhiệm hình sự, chưa bảo đảm tính công bằng. Hiện Bộ luật Hình sự quy định 4 tội danh về hàng giả: Điều 192 (hàng hóa không đặc thù), Điều 193 (lương thực, thực phẩm, phụ gia), Điều 194 (thuốc chữa bệnh, phòng bệnh), và Điều 195 (thức ăn chăn nuôi, phân bón, thuốc thú y, giống cây trồng). Tuy nhiên, chưa có sự tách biệt rõ giữa hàng giả và hàng kém chất lượng, dẫn đến việc áp dụng cùng một khung xử lý cho các hành vi có bản chất khác nhau.

Sự khác biệt giữa hàng giả và hàng kém chất lượng

Theo Nghị định 98/2020, hàng giả là hàng hóa không đúng bản chất, công dụng; không có giá trị sử dụng; hoặc có chỉ tiêu chất lượng chỉ đạt từ 70% trở xuống so với mức tối thiểu. Hàng giả còn bao gồm thuốc giả theo Luật Dược 2016, thuốc thú y không đủ hoạt chất, và hàng hóa giả mạo nhãn mác. Trong khi đó, Thông tư liên tịch 10/2000 định nghĩa hàng kém chất lượng là hàng hóa vẫn có giá trị sử dụng nhưng các chỉ tiêu chất lượng thấp hơn công bố hoặc tiêu chuẩn tối thiểu, và không gây hại đến sức khỏe, sản xuất, môi trường. Bộ Công an nhấn mạnh mức độ nguy hiểm khác nhau: hàng giả thường có yếu tố gian dối ngay từ đầu, còn hàng kém chất lượng có thể xuất phát từ lỗi quy trình sản xuất.

VCCI cảnh báo rủi ro pháp lý từ việc hình sự hóa

Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho rằng việc bổ sung tội danh mới có thể tạo ra rủi ro pháp lý lớn. Theo VCCI, ranh giới giữa 'hàng kém chất lượng' và 'không đạt tiêu chuẩn kỹ thuật' hoặc 'sản phẩm lỗi' rất mỏng manh, đặc biệt trong sản xuất công nghiệp khi tỷ lệ sản phẩm lỗi nhất định là không thể tránh khỏi. VCCI đề nghị không hình sự hóa hành vi này, vì hầu hết các nước xử lý hàng kém chất lượng bằng pháp luật bảo vệ người tiêu dùng và xử phạt hành chính như thu hồi sản phẩm, phạt tiền. Chỉ hình sự hóa khi có yếu tố cố ý lừa dối hoặc gây nguy hiểm nghiêm trọng cho sức khỏe, tính mạng. Trong trường hợp gây thiệt hại nghiêm trọng, có thể xử lý theo các tội danh hiện hành như Điều 317 (vi phạm an toàn thực phẩm) hoặc Điều 360 (thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng).

Đề xuất mở rộng xử lý bao bì thực phẩm giả và các hành vi mới

Bộ Công an cũng đề xuất bổ sung quy định về hành vi sản xuất, buôn bán hàng giả là chất hỗ trợ chế biến thực phẩm và dụng cụ bao gói, chứa đựng thực phẩm. Thực tế, các loại bao bì nhựa, hộp xốp, màng bọc thực phẩm có thể được sản xuất từ nhựa tái chế độc hại, làm giả nhãn hiệu để đánh lừa người tiêu dùng, trong khi pháp luật hiện chưa có quy định xử lý hình sự rõ ràng. Ngoài ra, dự thảo còn đề cập đến các hành vi mới như thiết lập hệ thống cung cấp trái phép dịch vụ phát thanh, truyền hình trên Internet; giao dịch tiền ảo, tiền kỹ thuật số, tài sản ảo; định giá, kiểm toán, kiểm định; và hành vi gây tiếng ồn, độ rung, mùi vượt tiêu chuẩn. VCCI cho rằng các hành vi này cần được cân nhắc kỹ lưỡng, vì việc hình sự hóa 'trái phép' khi khung pháp lý quản lý còn đang xây dựng sẽ tạo rủi ro pháp lý rất lớn.

Số liệu tội phạm hàng giả tăng mạnh trong năm 2025

Theo số liệu của Bộ Công an, trong năm 2025, tội phạm sản xuất, buôn bán hàng giả có xu hướng tăng 47,17% so với năm trước. Cụ thể, hơn 123.000 vụ việc vi phạm đã bị phát hiện và xử lý, thu nộp ngân sách hơn 15.000 tỷ đồng, theo Ban Chỉ đạo quốc gia chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả. Nhiều vụ lớn liên quan đến thuốc chữa bệnh, thực phẩm bảo vệ sức khỏe, sữa giả. Bộ Công an cho rằng tình trạng sản xuất, buôn bán chất hỗ trợ chế biến thực phẩm và bao bì giả đang diễn ra phức tạp, tiềm ẩn nguy cơ gây hại cao cho sức khỏe con người, nhưng pháp luật hiện hành chưa có quy định rõ ràng để xử lý hình sự.

Quan điểm trái chiều về hướng xử lý hàng kém chất lượng

Trong khi Bộ Công an nhấn mạnh sự cần thiết phải tách bạch để phân hóa trách nhiệm, VCCI lại cho rằng việc bổ sung tội danh mới có thể gây ra những rủi ro pháp lý mới, ảnh hưởng đến môi trường đầu tư kinh doanh. VCCI dẫn chứng rằng hầu hết các nước OECD chỉ xử lý hành vi này bằng biện pháp hành chính, chỉ hình sự hóa khi có gian lận hoặc gây thiệt hại nghiêm trọng. VCCI cũng lưu ý rằng khái niệm 'hàng kém chất lượng' chưa đủ rõ để đảm bảo tính chính xác trong áp dụng pháp luật hình sự, đặc biệt khi tỷ lệ sản phẩm lỗi trong công nghiệp là không thể tránh khỏi. Việc hình sự hóa có thể đặt các pháp nhân thương mại vào rủi ro pháp lý mới, tác động lớn đến quyền con người, quyền công dân và môi trường đầu tư.

Dự thảo đang lấy ý kiến, nhiều vấn đề còn bỏ ngỏ

Dự thảo sửa đổi Bộ luật Hình sự 2026 đang được lấy ý kiến đến hết ngày 7/5. Bộ Công an kỳ vọng việc tách riêng hai nhóm hành vi sẽ giúp phân hóa trách nhiệm hình sự, tránh áp dụng chung một khung xử lý cho các vi phạm có bản chất khác nhau. Tuy nhiên, VCCI và các chuyên gia cho rằng cần đánh giá kỹ tác động trước khi bổ sung các tội danh mới. Các tranh luận về hàng giả và hàng kém chất lượng từng xuất hiện trong nhiều vụ án, đặc biệt là thực phẩm, khi người bào chữa và viện kiểm sát có quan điểm khác nhau. Việc có bổ sung tội danh riêng hay không sẽ phụ thuộc vào kết quả lấy ý kiến và quyết định của Quốc hội trong thời gian tới.

Tóm lược

• Bộ Công an đề xuất tách tội 'sản xuất, buôn bán hàng kém chất lượng' thành tội danh riêng để phân hóa trách nhiệm hình sự.
• Năm 2025, tội phạm hàng giả tăng 47,17% với hơn 123.000 vụ việc, thu nộp ngân sách hơn 15.000 tỷ đồng.
• VCCI cảnh báo ranh giới giữa hàng kém chất lượng và sản phẩm lỗi khó xác định, đề nghị không hình sự hóa.
• Dự thảo cũng mở rộng xử lý bao bì thực phẩm giả và các hành vi mới như tiền ảo, phát thanh truyền hình trái phép.
• Việc hình sự hóa có thể tạo rủi ro pháp lý cho doanh nghiệp, ảnh hưởng đến môi trường đầu tư.
• Dự thảo đang lấy ý kiến đến hết 7/5, nhiều vấn đề còn tranh luận.