Polen worstelt met rechtsstaat ondanks vrijgave EU-miljarden

De feiten

• EU blokkeerde 137 miljard euro aan fondsen voor Polen vanwege rechtsstaatschendingen.
• Nieuwe Poolse premier Tusk kwam in 2023 aan de macht en begon met hervormingen.
• President Nawrocki weigerde vier van zes nieuwe rechters voor het Constitutioneel Hof de eed af te nemen.
• De voorzitter van het Constitutioneel Hof, een PiS-getrouwe, weigert de vier nieuwe rechters te laten werken.
• Rechter Bartlomiej Przymusinski van Iustitia spreekt van een 'diepe crisis' in de Poolse rechtsstaat.
• Brussel stelde mijlpalen voor vrijgave van geld, maar veel werden niet gehaald.
• Hongaarse premier Magyar belooft rechtshervormingen om EU-geld vrij te krijgen.

Een strijd om het Constitutioneel Hof

In Warschau voltrekt zich een rechterlijke soap rond het Constitutioneel Hof, een van de belangrijkste gerechtelijke instanties van Polen. Zes nieuwe rechters moesten worden aangesteld, maar president Nawrocki, afkomstig uit het kamp van de conservatief-nationalistische PiS, nam slechts van twee de eed af. De overige vier weigerde hij te ontvangen, omdat hun benoemingen volgens hem gepolitiseerd zijn. De vier rechters legden vervolgens in het parlement in het bijzijn van een notaris alsnog de eed af. Maar de voorzitter van het hof, eveneens een PiS-getrouwe, weigert hen te laten werken. 'In feite is dit een strijd om het Grondwettelijk Hof terug te krijgen', zegt rechter Bartlomiej Przymusinski, voorzitter van Iustitia, een organisatie die zich inzet voor herstel van de rechtsstaat. 'Een hof dat de rechten van de burgers zal verdedigen en geen politiek instrument zal zijn.'

Van PiS naar Tusk: beloftes en blokkades

Acht jaar lang oefende PiS onder de vorige regering vergaande politieke invloed uit op de rechterlijke macht. Zo was er een tuchtkamer die rechters strafte die PiS onwelgevallig waren, en werden op omstreden wijze voormalige PiS-parlementsleden als rechter bij het Constitutioneel Hof aangesteld. De Europese Commissie blokkeerde daarop grote Europese fondsen ter waarde van 137 miljard euro. Toen de nieuwe regering van premier Tusk in 2023 aantrad en de eerste hervormingen zichtbaar werden, besloot Brussel het geld grotendeels vrij te geven. Geschorste rechters kregen hun functie terug en het tuchtsysteem werd gecorrigeerd. Maar grote hervormingen bleven uit, bijvoorbeeld rond de gepolitiseerde raad voor de rechtspraak, die verantwoordelijk is voor het aanstellen van nieuwe rechters. De vorige en huidige president, beiden uit het PiS-kamp, kunnen nieuwe wetgeving met hun veto blokkeren.

EU-miljarden te snel vrijgegeven?

Brussel stelde mijlpalen op die Polen moest bereiken voor het geld, maar veel daarvan werden niet gehaald. Rechter Przymusinski denkt dat de huidige regering het herstel van de rechtsstaat niet genoeg aandacht heeft gegeven en dat het vrijgeven van de EU-miljarden te snel is gegaan. 'Het heeft de suggestie gewekt dat niet zo snel iets hoefde te gebeuren, maar niets is minder waar.' De kritiek klinkt te midden van de hoop van de nieuwe Hongaarse premier Magyar, die na een 'constructief' gesprek met Commissievoorzitter Von der Leyen hoopt op snelle vrijgave van bevroren EU-geld. Maar het Poolse voorbeeld toont aan dat hervormingen grotendeels kunnen blijven steken in beloftes.

Een diepe crisis zonder uitzicht

De situatie rond het Constitutioneel Hof illustreert de hardnekkigheid van de crisis. De vorige voorzitter van Iustitia, Krystian Markiewicz, is voorgedragen als een van de nieuwe rechters, maar toen hij en zijn collega's eerder deze week het hof binnenkwamen, kwamen ze niet verder dan de lobby. Ze kregen geen kantoor of verdere toegang. 'Polen bevindt zich nog altijd in een diepe crisis', concludeert Przymusinski buiten de hekken van het sobere gebouw in het centrum van Warschau. Hij ziet lessen voor andere landen die hun democratie en rechtsstaat moeten herstellen, maar in Polen zelf kijkt men inmiddels naar een 'plan B', bijvoorbeeld door de nieuwe rechters in het parlement de eed te laten afnemen.

Wat nu? Lessen voor Hongarije en Europa

Het Poolse voorbeeld dient als waarschuwing voor Hongarije, waar de nieuwe premier Magyar hoopt met beloftes van hervormingen snel EU-geld los te krijgen. Maar de ervaring in Polen leert dat hervormingen kunnen stagneren door politieke tegenkrachten, zoals een president die weigert mee te werken. De Europese Commissie staat voor de uitdaging om vrijgave van fondsen te koppelen aan concrete resultaten, niet alleen aan beloftes. In Polen blijft de rechtsstaat kwetsbaar, zolang de greep van PiS op het Constitutioneel Hof en andere instituties niet volledig is verbroken. De komende maanden zullen uitwijzen of de regering-Tusk in staat is om de impasse te doorbreken, of dat Polen nog langer in de greep blijft van een gepolitiseerde rechtspraak.

Samengevat

• Polen ontving EU-miljarden ondanks dat veel hervormingsmijlpalen niet werden gehaald.
• Het Constitutioneel Hof blijft in handen van PiS-getrouwen, wat de rechtsstaat ondermijnt.
• President Nawrocki blokkeert de benoeming van vier nieuwe rechters, wat leidt tot een institutionele crisis.
• De Poolse ervaring toont dat hervormingen kunnen stagneren door presidentieel veto en politieke tegenkrachten.
• Hongarije hoopt lessen te trekken uit Polen, maar het risico op halfslachtige hervormingen is reëel.
• Brussel moet mogelijk strengere voorwaarden stellen aan vrijgave van EU-geld om echte hervormingen af te dwingen.