Dầu diesel trở thành 'gót chân Achilles' của kinh tế toàn cầu

Sự thật chính

• Giá dầu Brent giảm 7,83% xuống 101,27 USD/thùng, WTI giảm 7,03% xuống 95,08 USD/thùng ngày 6/5.
• Gần 200 triệu thùng dầu thô “bốc hơi” khỏi kho dự trữ toàn cầu trong tháng 4/2026.
• Từ 1/6/2026, xăng E10 sẽ thay thế xăng không chì trên toàn quốc.
• Giá dầu diesel tăng 45% so với 35% của xăng kể từ khi xung đột nổ ra cuối tháng 2.
• Nhu cầu diesel không thể cắt giảm do vai trò thiết yếu trong vận tải, sản xuất, nông nghiệp.
• Các nhà máy lọc dầu không thể nhanh chóng chuyển đổi sản xuất để tăng nguồn cung diesel.

Dầu diesel: Mắt xích dễ tổn thương nhất

Cuộc xung đột tại Iran đang phơi bày một điểm yếu chí mạng trong hệ thống năng lượng toàn cầu: dầu diesel, chứ không phải xăng, mới là mắt xích dễ bị tổn thương nhất khi chuỗi cung ứng toàn cầu đối mặt với biến động. Khi nguồn cung bị gián đoạn, dầu diesel nhanh chóng trở thành "nút thắt cổ chai" của nền kinh tế. Lý do nằm ở vai trò trung tâm của nó trong các hoạt động vận tải, sản xuất và nông nghiệp – những lĩnh vực mà nhu cầu gần như không thể cắt giảm. Ngược lại, xăng chủ yếu phục vụ nhu cầu đi lại cá nhân và có tính co giãn cao hơn. Người tiêu dùng có thể điều chỉnh việc sử dụng phương tiện cá nhân khi chi phí nhiên liệu tăng, nhưng các ngành công nghiệp thiết yếu không có lựa chọn tương tự.

Sự mất cân đối cung-cầu trầm trọng

Kể từ khi các cuộc giao tranh bùng phát vào cuối tháng 2, giá dầu diesel đã tăng nhanh chóng và rõ rệt hơn so với xăng. Mức tăng khoảng 45% của diesel, so với 35% của xăng, không chỉ phản ánh biến động giá dầu thô mà còn cho thấy sự mất cân đối sâu sắc giữa cung và cầu. Nguyên nhân cốt lõi bắt nguồn từ việc thị trường dầu diesel vốn đã căng thẳng từ trước khi xung đột nổ ra. Các quốc gia vùng Vịnh, một nguồn cung lớn cho dầu diesel và nhiên liệu bay, đã phải cắt giảm xuất khẩu. Điều này khiến thị trường gần như không còn "vùng đệm" để hấp thụ bất kỳ cú sốc nguồn cung nào. Đáng chú ý, loại dầu thô khai thác tại khu vực này phù hợp hơn để sản xuất dầu diesel. Do đó, bất kỳ sự gián đoạn nào cũng tác động trực diện đến nguồn cung nhiên liệu này, trong khi xăng vẫn tương đối dồi dào hơn và chủ yếu biến động theo giá dầu thô.

Những yếu tố làm trầm trọng thêm tình hình

Trước khi xung đột nổ ra, các nhà máy lọc dầu tại khu vực Vịnh đã ưu tiên xuất khẩu dầu diesel và nhiên liệu bay hơn xăng. Khi nguồn cung này bị gián đoạn, thị trường thiếu các phương án thay thế đủ nhanh để bù đắp khoảng trống. Vấn đề trở nên nghiêm trọng hơn khi phần thiếu hụt dầu diesel khó có thể được bù đắp trong ngắn hạn. Trung Quốc, một trong số ít quốc gia có khả năng tăng nguồn cung, lại hạn chế xuất khẩu để ưu tiên thị trường nội địa. Mỹ, dù là nước xuất khẩu ròng các sản phẩm dầu mỏ, cũng không thể hoàn toàn gánh vác phần thiếu hụt toàn cầu khi tới 20% nguồn cung bị gián đoạn. Thêm vào đó, dầu thô của Mỹ phù hợp hơn với việc sản xuất xăng, khiến việc điều chỉnh nguồn cung diesel trở nên khó khăn hơn.

Hạn chế công nghệ và cấu trúc ngành lọc dầu

Một yếu tố khác khiến tình hình thêm phức tạp là sự hạn chế trong công nghệ lọc dầu. Các nhà máy lọc dầu không thể đơn giản "chuyển hướng" để sản xuất nhiều diesel hơn trong thời gian ngắn. Cấu hình sản xuất của các nhà máy đã được thiết kế từ trước và phụ thuộc vào loại dầu thô đầu vào. Việc thay đổi tỷ trọng sản phẩm đòi hỏi đầu tư lớn và thời gian dài, khiến nguồn cung dầu diesel khó có thể tăng nhanh để đáp ứng nhu cầu thị trường. Sự gia tăng chi phí diesel có thể ảnh hưởng tiêu cực đến tăng trưởng kinh tế. Chi phí vận hành cao hơn làm giảm lợi nhuận doanh nghiệp và sức mua của người tiêu dùng. Đồng thời, các nỗ lực chuyển đổi sang năng lượng sạch chưa thể thay thế hoàn toàn vai trò của diesel trong ngắn hạn.

Tác động lan tỏa đến nền kinh tế châu Âu và thế giới

Làn sóng tăng giá đang lan rộng trong các nền kinh tế châu Âu theo hiệu ứng "domino", sau khi chi phí năng lượng tăng mạnh do xung đột tại Trung Đông. Điều này khiến hàng loạt lĩnh vực từ sản xuất đến tiêu dùng chịu tác động. Khi giá diesel tăng, tác động lan tỏa không chỉ dừng ở chi phí nhiên liệu mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến chi phí vận chuyển hàng hóa, từ thực phẩm đến vật liệu xây dựng. Điều này góp phần đẩy lạm phát lên cao. Các nhà kinh tế lao động nhận định thị trường việc làm Mỹ vốn bị "đóng băng" có thể đang bắt đầu "tan băng", nhưng những hệ lụy kinh tế từ cuộc chiến Iran có nguy cơ làm gián đoạn đà phục hồi này.

Các động thái chính sách và dự báo thị trường

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đã ký chứng thực Nghị quyết số 19/2026/QH16 về việc ban hành một số quy định về thuế bảo vệ môi trường, thuế giá trị gia tăng, thuế tiêu thụ đặc biệt đối với xăng, dầu và nhiên liệu bay. Theo Thông tư 50 của Bộ Công Thương, từ ngày 1/6/2026, xăng không chì trên toàn quốc sẽ được phối trộn và chuyển sang sử dụng xăng sinh học E10. Trong khi đó, giá dầu Brent Biển Bắc và dầu thô ngọt nhẹ Mỹ (WTI) đã giảm mạnh gần 8% trong phiên giao dịch ngày 6/5, xuống mức thấp nhất trong hai tuần qua, do xuất hiện thông tin Mỹ và Iran tiến gần tới thỏa thuận về mở cửa eo biển Hormuz.

Tóm lược

• Dầu diesel, không phải xăng, đang là nhiên liệu dễ bị tổn thương nhất trong chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu do vai trò thiết yếu trong vận tải và sản xuất.
• Căng thẳng địa chính trị và sự gián đoạn nguồn cung từ các nước Vịnh đã làm trầm trọng thêm tình trạng mất cân đối cung-cầu trên thị trường diesel.
• Các nhà máy lọc dầu đối mặt với hạn chế về công nghệ và cấu trúc sản xuất, khiến việc tăng nguồn cung diesel trong ngắn hạn trở nên khó khăn.
• Giá diesel tăng cao có tác động lan tỏa, góp phần đẩy lạm phát và ảnh hưởng đến tăng trưởng kinh tế toàn cầu.
• Nhu cầu diesel khó cắt giảm do tính chất thiết yếu, trong khi nhu cầu xăng có thể điều chỉnh linh hoạt hơn.
• Các quy định về thuế và việc chuyển đổi sang xăng E10 là những động thái chính sách liên quan đến thị trường nhiên liệu tại Việt Nam.