Nederlandse pensioenfondsen laten miljarden aan rendement liggen door falend beleid

De feiten

• Adviesbureau OverRendement onderzocht 19 jaar aan beleggingsresultaten van alle Nederlandse pensioenfondsen.
• De meeste fondsen haalden bij gelijk risico een lager overrendement dan een marktportefeuille.
• Sommige fondsen hadden beter af kunnen zijn met uitsluitend risicovrije staatsobligaties, die circa 4% rendement opleverden.
• APG, beheerder van circa 600 miljard euro, uitte publiekelijk ontevredenheid over de lange-termijnrendementen.
• De Tweede Kamer nam twee jaar geleden een motie aan om activistisch beleggen door pensioenfondsen tegen te gaan.
• Minister Vijlbrief zal binnenkort in een Kamerbrief op de rendementen ingaan.
• Hoogleraar Rob Bauer (Maastricht University) stelt dat fondsen goed zijn in vooruitblikken maar weinig terugblikken.

Structureel te weinig rendement voor het genomen risico

Nederlandse pensioenfondsen hebben de afgelopen negentien jaar miljarden aan mogelijk rendement misgelopen door structureel zwak beleggingsbeleid en discutabele strategische keuzes. Dat blijkt uit onderzoek van adviesbureau OverRendement, dat de prestaties van alle fondsen over bijna twee decennia onder de loep nam. Oprichter Anton Kramer vergeleek het zogenaamde overrendement – het extra rendement boven een risicovrije portefeuille – met een marktportefeuille met vergelijkbare beweeglijkheid. De uitkomst is hard: de meeste fondsen haalden bij gelijk risico een lager overrendement dan die marktportefeuille. Sommige fondsen zouden op korte en lange termijn zelfs beter af zijn geweest met uitsluitend risicovrije beleggingen, die in de onderzochte periode ongeveer 4 procent rendement opleverden. Kramer stelt nuchter: 'In negentien jaar beleggen pakken relatief veel beslissingen negatief uit. Op een bepaald moment is het dan geen toeval meer.'

Gebrek aan transparantie en eigen benchmarks vertroebelen prestaties

Voor deelnemers is het vrijwel onmogelijk te beoordelen of hun fonds goed presteert. Hoogleraar Rob Bauer van Maastricht University en Anton Kramer wijzen erop dat fondsen vooral uitblinken in vooruitblikken, maar zelden eerlijk terugblikken op gemaakte fouten. Verantwoording over genomen beleggingskeuzes en hun effecten ontbreekt vaak in jaarverslagen of is versnipperd over vele betrokken partijen. Fondsen hanteren bovendien veelal eigen benchmarks – inclusief eventuele uitsluitingen – waardoor buitenstaanders niet kunnen zien wat het effect is van beleidskeuzes. Bauer noemt de verantwoording in jaarverslagen 'een grote farce', verstopt in honderden pagina's onbegrijpelijke juridische tekst zonder oprechte reflectie op het belabberde beleggingsresultaat. Het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid hield eind vorig jaar een internetconsultatie over het beoordelen van pensioenrendementen, maar dat leidde nog niet tot nieuwe regels.

Uitsluitingsbeleid en renteafdekking kosten miljarden

Verschillende beleidskeuzes dragen bij aan de teleurstellende rendementen. Veel Nederlandse fondsen schrappen actief bepaalde sectoren of bedrijven, zoals olie en soms technologie. Aleksandar Andonov van de Universiteit van Amsterdam stelt dat zulke uitsluitingen vaak leiden tot slechtere spreiding en lagere rendementen, omdat succesvolle bedrijven uit de portefeuille verdwijnen en niet eenvoudig vervangbaar zijn. Fondsen zien dit echter als risicobeperking. Daarnaast zijn fondsen in aanloop naar de nieuwe pensioenwet steeds meer renterisico gaan afdekken om de dekkingsgraad te beschermen tijdens het 'invaren'. Die hedges beschermen tegen rentedalingen, maar wanneer de rente stijgt leveren ze verliezen op – iets wat de afgelopen jaren is gebeurd. Actuaris Peter van der Nat merkt op dat ook fondsen met hoge dekkingsgraden omvangrijke renteafdekkingen aanhielden en daardoor grote boekverliezen leden.

Kortetermijndenken en illiquide beleggingen ondermijnen langetermijnrendement

Bij dreiging van pensioenkortingen of lage dekkingsgraden schrappen fondsen soms genomen risico’s, wat inconsistent is met het geclaimde langetermijnbeleid en rendement kan schaden. Tegelijkertijd investeren fondsen steeds vaker buiten de publieke beurs, in private equity, infrastructuur, muziekrechten en hedgefondsen. Die posities zijn complex en minder transparant voor deelnemers, terwijl het moeilijk is te zien of ze werkelijk meerwaarde bieden. De discussie over rendementen kreeg recent extra aandacht nadat APG – beheerder van circa 600 miljard euro – publiekelijk ontevredenheid uitte over de lange-termijnrendementen. ABP, het grootste Nederlandse fonds, verdedigt zich door te wijzen op uitgebreide rapportage en het belang van het beleggingsresultaat in samenhang met het doel van langetermijnpensioenen; volgens ABP zegt puur rendement niet alles.

Politiek en toezicht in beweging, maar concrete stappen blijven uit

Twee jaar geleden nam de Tweede Kamer een motie aan om ‘activistisch beleggen’ door pensioenfondsen tegen te gaan, na zorgen over systematische uitsluitingen. Het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid hield eind vorig jaar een internetconsultatie over het beoordelen van pensioenrendementen, maar dat leidde nog niet tot nieuwe regels. Minister Vijlbrief zal binnenkort in een Kamerbrief op de rendementen ingaan. Het nieuwe pensioenstelsel, dat de komende jaren wordt ingevoerd, vergroot de impact van deze problemen. Deelnemers krijgen straks meer individueel risico, terwijl de onderliggende beleggingsprestaties van de fondsen onder de maat blijven. Zolang fondsen niet gedwongen worden tot transparantere verantwoording en betere benchmarks, blijven de miljarden aan gemist rendement een stille last op de oudedagsvoorziening van miljoenen Nederlanders.

Samengevat

• Nederlandse pensioenfondsen presteren structureel onder de maat: bij gelijk risico halen de meeste fondsen een lager overrendement dan een marktportefeuille.
• Gebrek aan transparantie, eigen benchmarks en ontoereikende verantwoording maken het voor deelnemers onmogelijk om prestaties te beoordelen.
• Uitsluitingsbeleid, renteafdekking, kortetermijnhandelen en illiquide beleggingen dragen bij aan de tegenvallende rendementen.
• APG en de Tweede Kamer hebben kritiek geuit, maar concrete maatregelen blijven uit; minister Vijlbrief zal binnenkort met een Kamerbrief komen.
• Het nieuwe pensioenstelsel vergroot de urgentie: deelnemers krijgen meer individueel risico, terwijl de fondsen hun rendementsproblemen niet hebben opgelost.