Mỹ và Iran tiến gần thỏa thuận, dấy lên lo ngại về chiến lược khu vực

Sự thật chính

• Mỹ phát động chiến dịch 'Dự án Tự do' hộ tống tàu hàng qua eo biển Hormuz ngày 4/5.
• Iran đáp trả bằng tên lửa, drone vào cơ sở dầu mỏ UAE và tấn công tàu thương mại.
• Saudi Arabia từ chối cho phép Mỹ sử dụng không phận và căn cứ cho chiến dịch.
• Tổng thống Trump đột ngột dừng chiến dịch 'Dự án Tự do' sau một ngày.
• Mỹ đề xuất bản ghi nhớ tạm thời chấm dứt đối đầu, tập trung vào chương trình hạt nhân Iran.
• Iran có thể phải ngừng làm giàu uranium từ 12-15 năm, đổi lại nới lỏng trừng phạt.
• Thỏa thuận tiềm năng bao gồm khôi phục tự do hàng hải tại eo biển Hormuz.

Cuộc đối đầu leo thang và sự thay đổi đột ngột của Mỹ

Ngày 4/5, Tổng thống Donald Trump tuyên bố phát động chiến dịch "Dự án Tự do", một nỗ lực hộ tống tàu hàng qua eo biển Hormuz đầy chiến lược, với lời cảnh báo "xử lý kiên quyết" mọi hành động cản trở. Động thái này, ban đầu được giới thiệu như một biểu hiện cứng rắn, đã nhanh chóng châm ngòi cho một phản ứng dữ dội từ Iran. Hải quân Mỹ sau đó đã thực hiện các cuộc tấn công, tuyên bố bắn chìm xuồng cao tốc và hạ gục drone của Iran. Tuy nhiên, sự leo thang này không diễn ra đơn lẻ. Iran đã đáp trả bằng cách phóng tên lửa và drone vào cơ sở dầu mỏ Fujairah của Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), gây ra một vụ hỏa hoạn lớn. Tehran cũng bị cáo buộc tấn công các tàu thương mại gần eo biển Hormuz, làm dấy lên lo ngại về an ninh hàng hải. Sự bất ngờ bao trùm các đồng minh vùng Vịnh khi quyết định của ông Trump được đưa ra. Mặc dù một quan chức Nhà Trắng khẳng định các đồng minh đã được thông báo trước, một nhà ngoại giao Trung Đông lại cho biết Mỹ chỉ phối hợp với Oman sau khi tuyên bố đã được công bố. Sự thiếu phối hợp này làm dấy lên những câu hỏi về tính nhất quán trong chiến lược của Washington.

Phản ứng trái chiều và sự hoài nghi của đồng minh

Khi Iran tấn công UAE, một đồng minh thân cận của Mỹ, gây gián đoạn hoạt động hàng ngày, Tổng thống Trump lại có một phản ứng dường như hạ nhiệt, gọi đó là "đợt tấn công nhỏ" mà không chỉ trích Tehran. Điều này mâu thuẫn với sự cứng rắn ban đầu của ông. Trong khi Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth khẳng định thỏa thuận ngừng bắn ngày 8/4 "chắc chắn vẫn có hiệu lực", Iran lại tiếp tục các đợt tấn công khác ngay sau đó. Phản ứng của Saudi Arabia càng làm gia tăng sự phức tạp. Quốc gia này thông báo sẽ không cho phép quân đội Mỹ tiếp tục sử dụng căn cứ không quân Prince Sultan hoặc không phận của họ để hỗ trợ "Dự án Tự do". Sự thay đổi đột ngột của Tổng thống Trump, quyết định dừng chiến dịch chỉ sau một ngày phát động dường như để cố gắng khôi phục khả năng sử dụng căn cứ ở Saudi Arabia, đã khiến các nhà phân tích hoài nghi về một chiến lược thống nhất. "Tehran dường như sẵn sàng chấp nhận khả năng lệnh ngừng bắn bị phá vỡ bất cứ lúc nào, nhưng Mỹ thì không", Mahdi Ghuloom, chuyên gia tại Quỹ Nghiên cứu Quan sát viên (ORF) Trung Đông, nhận định. Lệnh ngừng bắn hiện nay, theo ông, về cơ bản là "quyết định một chiều".

Bản ghi nhớ tiềm năng: Lằn ranh đỏ và nhượng bộ kinh tế

Trong bối cảnh căng thẳng, chính quyền Tổng thống Trump và Iran đang tiến gần đến một thỏa thuận tạm thời nhằm hạ nhiệt đối đầu quân sự kéo dài nhiều tháng. Trọng tâm của nỗ lực này là một bản ghi nhớ dài một trang, được Mỹ đề xuất, nhằm đặt nền móng cho các cuộc đàm phán sâu hơn về chương trình hạt nhân của Iran. Điểm mấu chốt trong dự thảo là đề xuất Iran chấp nhận tạm ngừng làm giàu uranium trong khoảng thời gian từ 12 đến 15 năm. Đổi lại, Washington sẽ từng bước nới lỏng các biện pháp trừng phạt kinh tế và giảm áp lực quân sự. Các nguồn tin am hiểu đàm phán cho biết hai bên vẫn đang tranh cãi về thời hạn chính xác của lệnh "đóng băng hạt nhân" này, với phương án 15 năm đang được xem là khả thi nhất. Theo các đề xuất đang được thảo luận, Iran sẽ chỉ được phép làm giàu uranium ở mức tối đa 3,67% sau giai đoạn đóng băng, một ngưỡng phù hợp cho mục đích dân sự. Hiện tại, Tehran đang sở hữu uranium làm giàu tới 60%, trong khi mức 90% đủ để chế tạo vũ khí hạt nhân. Tổng thống Trump tiếp tục khẳng định "lằn ranh đỏ" của Washington là Iran không được sở hữu bom hạt nhân.

Nội dung chi tiết và những điểm còn tranh cãi

Bản ghi nhớ không chỉ dừng lại ở vấn đề hạt nhân. Nó còn bao gồm các nhượng bộ kinh tế quan trọng dành cho Iran, bao gồm việc từng bước dỡ bỏ các biện pháp trừng phạt và giải phóng hàng tỷ USD tài sản bị phong tỏa ở nước ngoài. Đổi lại, Tehran sẽ chấp nhận các cuộc thanh sát quốc tế đối với chương trình hạt nhân dưới sự giám sát của Liên Hợp Quốc. Một nội dung then chốt khác liên quan đến việc khôi phục tự do hàng hải tại eo biển Hormuz, tuyến vận tải dầu mỏ chiến lược vận chuyển khoảng 1/5 lượng dầu toàn cầu. Sau các đợt không kích của Mỹ và Israel, Tehran đã đe dọa các tàu thương mại đi qua eo biển này, thậm chí còn bị cáo buộc rải thủy lôi vào ngày 23/4, bất chấp lệnh ngừng bắn với Mỹ đã có hiệu lực. Trong khi đó, Ngoại trưởng Marco Rubio tuyên bố Mỹ không phản đối chương trình hạt nhân dân sự của Iran nếu Tehran thực sự theo đuổi mục đích hòa bình. "Nếu họ muốn một chương trình hạt nhân dân sự thì họ hoàn toàn có thể có. Nhưng họ không hành xử như thể đó là điều họ muốn. Họ đang hành xử như thể họ muốn một chương trình hạt nhân quân sự. Điều đó là không thể chấp nhận", ông Rubio nói tại Nhà Trắng, nhấn mạnh sự khác biệt giữa mục tiêu dân sự và quân sự.

Lo ngại về sự ổn định và chiến lược dài hạn

Sự cứng rắn rồi lại mềm mỏng của Tổng thống Trump đối với Iran đã khiến các đồng minh vùng Vịnh lo ngại Mỹ có thể rút khỏi khu vực và bỏ rơi họ trong cuộc đối đầu. Các nhà phân tích chỉ ra rằng sự thiếu nhất quán này tạo ra một môi trường bất ổn, nơi Tehran có thể khai thác. Việc Saudi Arabia từ chối hỗ trợ quân sự cho chiến dịch "Dự án Tự do" và bày tỏ sự ủng hộ các nỗ lực ngoại giao của Pakistan cho thấy sự chia rẽ ngày càng tăng giữa Mỹ và các đồng minh chủ chốt trong việc định hình chính sách đối với Iran. Bản ghi nhớ tạm thời, dù có thể mang lại sự hạ nhiệt ngắn hạn, nhưng lại đặt ra câu hỏi về chiến lược dài hạn của Mỹ. Liệu đây có phải là một bước đi hướng tới một giải pháp bền vững hay chỉ là một thỏa thuận tạm bợ nhằm giảm căng thẳng trước mắt? Sự hoài nghi về một chiến lược thống nhất của Mỹ đối với Iran vẫn còn đó, khi các quyết định thay đổi nhanh chóng và thiếu sự phối hợp chặt chẽ với các đối tác khu vực.

Triển vọng và những câu hỏi chưa lời đáp

Cuộc điện đàm giữa ông Trump và Thái tử Arab Saudi Mohammed bin Salman đã không giải quyết được bất đồng, làm nổi bật thêm sự phức tạp trong quan hệ đồng minh. Quyết định dừng chiến dịch "Dự án Tự do" của ông Trump, dù nhằm mục đích khôi phục khả năng sử dụng căn cứ ở Saudi Arabia, lại làm dấy lên nghi ngờ về sự kiên định của Mỹ. Các lãnh đạo Iran thường xuyên nhắc lại câu nói của cựu tổng thống Ai Cập Hosni Mubarak: "những ai lấy nước Mỹ làm áo che thân thực chất đều trần trụi". Câu nói này phản ánh sự hoài nghi sâu sắc về sự bảo đảm an ninh từ Mỹ trong bối cảnh chính sách Washington thay đổi thất thường. Triển vọng về một thỏa thuận tạm thời giữa Mỹ và Iran mang đến hy vọng về việc giảm bớt xung đột, nhưng nó cũng để lại nhiều câu hỏi chưa lời đáp về tương lai của chương trình hạt nhân Iran, sự ổn định của khu vực Trung Đông và vai trò của Mỹ trong việc duy trì hòa bình và an ninh lâu dài.

Tóm lược

• Mỹ và Iran đang tiến gần một thỏa thuận tạm thời, tập trung vào việc Iran ngừng làm giàu uranium trong 12-15 năm.
• Thỏa thuận tiềm năng bao gồm việc Mỹ từng bước nới lỏng trừng phạt và giải phóng tài sản Iran.
• Sự thiếu nhất quán trong chính sách của Tổng thống Trump, thể hiện qua việc phát động rồi dừng chiến dịch "Dự án Tự do", gây bất an cho các đồng minh vùng Vịnh.
• Saudi Arabia đã từ chối cho phép quân đội Mỹ sử dụng căn cứ và không phận cho chiến dịch hộ tống tàu hàng.
• Bản ghi nhớ đề xuất khôi phục tự do hàng hải tại eo biển Hormuz, một tuyến đường biển quan trọng cho vận chuyển dầu mỏ.
• Các nhà phân tích hoài nghi về chiến lược dài hạn của Mỹ đối với Iran do sự thay đổi chính sách đột ngột và thiếu phối hợp với đồng minh.